“Tủi thân không được chết vinh dưới cờ”

 

 

SGTT.VN - Sau khi Nguyễn Thái Học lên đoạn đầu đài, chị Nguyễn Thị Giang (Cô Giang) tự sát và để lại hai bức thư tuyệt mệnh, gia đình Nguyễn Thái Học ở Thổ Tang liên tiếp phải chịu đựng những đau thương, người thân của Nguyễn Thái Học lần lượt ngã xuống…

 

Cụ Nỉ cặm cụi lục lọi hồi lâu trong một ngăn tủ rồi đưa ra cho tôi xem một bức ảnh đen trắng khổ rộng chụp một người phụ nữ nhắm mắt, nằm ngoẹo đầu trên một chiếc cáng, giọng run run, nói: đây là ảnh chị dâu tôi Nguyễn Thị Giang khi chị qua đời ở cánh đồng Đồng Vệ. Bức ảnh này do một nhà sử học sưu tầm từ kho lưu trữ của Pháp đã tặng lại gia đình, khi ông ghé thăm qua Thổ Tang cách đây hơn hai mươi năm.

 

 

Ảnh (Hữu Lực): Ông Nguyễn Thái Nỉ rưng rưng nước mắt khi ngắm lại bức ảnh người chị dâu Nguyễn Thị Giang sau khi qua đời.

 

 

Sau khi qua nhà bà dì ruột nhắn gửi lời chào vĩnh biệt đến gia đình ông Nỉ, chị Giang đi ra cánh đồng Đồng Vệ, cách làng Thổ Tang non một cây số và lấy súng lục tự bắn vào đầu. Nhận được tin lý dịch của làng cấp báo, quan công sứ Vĩnh Yên về và yêu cầu thân nhân gia đình ông Nỉ ra xác nhận đúng là Nguyễn Thị Giang. Khi khám nghiệm, pháp y vụ của sở mật thám Vĩnh Yên kết luận chị Giang đã có thai ba tháng! Sau khi chị Giang qua đời được ba ngày mà công sứ Pháp vẫn không cho phép gia đình ông Nỉ được mai táng chị Giang, mà yêu cầu lý dịch hai làng Thổ Tang và Đồng Vệ (nay là xã Tân Tiến) chôn xác bà trong một thửa ruộng công điền gần đó.

 

Cụ Nỉ cho biết, hai bức thư mà mật thám tìm được trong người chị Giang mãi về sau này gia đình mới được biết. Trước khi tuẫn tiết, chị Giang có để lại một bức thư cho bố mẹ chồng và một bài thơ nói về mối tình bi thiết của anh chị Học – Giang. Cụ Nỉ cho hay, bức thứ nhất gửi bố mẹ chồng, chị Giang nói là hy sinh vì hoàn cảnh bó buộc.

 

Bức thứ hai cụ chỉ nhớ được bốn câu: “Thân không giúp ích cho đời!/Thù không trả được cho người tình chung”… và “Quốc kỳ phấp phới trên thành/Tủi thân không được chết vinh dưới cờ”! Cụ Nỉ xúc động, nói: “Có lẽ sau bài Ai tư vãn của Ngọc Hân khóc Quang Trung và bài thơ của chị Giang khóc mối tình của mình, tôi chưa thấy có bài thơ nào bi thiết đến như thế!” Trên mộ chí của bà Nguyễn Thị Giang hôm nay ở xã Tân Tiến, gia đình và con cháu cụ Nỉ đã trân trọng ghi hai câu thơ của bà Giang: “Quốc kỳ phấp phới trên thành/Tủi thân không được chết vinh dưới cờ”!

 

Cụ Nỉ kể tiếp, cuối tháng 8.1930, anh trai Nguyễn Văn Nho, người em tiếp theo của Nguyễn Thái Học và người chú ruột Nguyễn Quang Chiểu đã bị thực dân Pháp bắt giữ về hành động tham gia cuộc khởi nghĩa Yên Bái.

 

Đầu năm 1931, hội đồng đề hình của thực dân Pháp tại Hà Nội đã kết án xử tử anh Nguyễn Văn Nho và ông chú ruột Nguyễn Quang Chiểu. Hoàn cảnh gia đình lúc đó bi thương không sao kể xiết.

 

Sau cuộc khởi nghĩa Yên Bái, tại Thổ Tang, chính quyền thực dân và hương lý kiểm soát chặt chẽ. Mãi đến năm 1935, gia đình ông Nỉ mới “dễ thở” được một chút, vì hương lý trong làng nghĩ rằng trong gia đình Nguyễn Thái Học bấy giờ không còn ai dám đi làm cách mạng. Ngoài hai người con gái đã đi lấy chồng, hai người con trai đã hy sinh thì có anh Nguyễn Văn Lâm và Nguyễn Văn Nỉ còn nhỏ tuổi. Để mưu sinh, ông cụ Hách, thân sinh ra anh Học đã bố trí cho anh Lâm đi học nghề chụp ảnh, còn cậu út Nỉ thì cho đi học chữ quốc ngữ.

 

Nối chí yêu nước của người anh, ông Lâm cũng tham gia cách mạng. Tuy là thợ ảnh, nhưng ông tổ chức các nhóm đọc báo cách mạng tại Thổ Tang cùng đồng chí Lê Xoay, khi ấy là bí thư chi bộ đầu tiên của đảng Cộng sản tại Vĩnh Tường.

 

Sau khi Cách mạng tháng Tám bùng nổ, ông Lâm tham gia công tác tuyên truyền của chính quyền xã mới thành lập ở Thổ Tang. Năm 1947, trong chiến dịch sông Lô, giặc Pháp nhảy dù xuống vùng trung du Phú Thọ và tiến vào Thổ Tang lùng bắt những người làm cộng sản. Do có chỉ điểm, lính lê dương Pháp vào tận nhà bắt tất cả nhà Nguyễn Thái Học điệu ra đình để thẩm vấn, tra xét. Sau khi biết Nguyễn Văn Lâm là em trai Nguyễn Thái Học, chúng mừng rơn và yêu cầu Nguyễn Văn Lâm đầu hàng và khai ra những cơ sở cách mạng ở Thổ Tang, nếu không sẽ nhận cái chết như các người anh của ông. Ông Lâm khẳng khái trả lời “không bao giờ” và nói “nếu giết tao thì hãy giết tao tại nhà”. Biết không thể lay chuyển được ông, chúng đưa ông về nhà và xả xúng bắn chết ông Lâm ngay trước mắt mọi người trong gia đình.

 

Trở lại câu chuyện của mình, ông Nỉ kể, năm 1946, ông Vũ Hồng Khanh là bí thư trưởng Quốc dân đảng (cũng là người Thổ Tang) đã đưa ông qua Trung Quốc với ý định đào tạo để tiếp tục hoạt động chính trị. “Trong suốt hơn hai mươi năm từ năm 1948 đến 1970, tôi lang thang khắp đại lục để học nghề châm cứu, chữa bệnh cứu người. Cho đến năm tôi 46 tuổi, nhận thấy bước chân giang hồ đã mãn tôi xin hồi hương về quê nhà và lấy một cô gái quê ở làng bên cạnh. Tôi nghĩ rằng, cả gia đình tôi đã có nhiều người tham gia cách mạng và anh dũng hy sinh, tôi không theo được con đường của các anh mình đi mà chỉ đứng nhìn theo các anh nhưng không chệch hướng. Tôi chọn cho mình con đường khác, con đường “trị bệnh cứu người” mà tôi thấy mến yêu”, cụ Nguyễn Thái Nỉ vui vẻ nói. Trở về Thổ Tang, ông Nỉ cùng vợ làm lụng, cặm cụi buôn bán và lặng lẽ tâm huyết với nghề lương y. Ông Nguyễn Văn Tuấn, con trai ông Nguyễn Văn Lâm cũng cùng gia đình, con cái hiện nay vui vẻ mưu sinh bằng nghề sửa chữa radio và buôn bán nông thổ sản.

 

Trầm ngâm nhìn về phía bàn thờ người anh trai Nguyễn Thái Học và chị dâu Nguyễn Thị Giang, cụ Nguyễn Thái Nỉ nói với tôi: “Ở dưới suối vàng, ba người anh tôi cũng chắc được ngậm cười vì đã được Nhà nước công nhận là liệt sĩ, bà mẹ tôi được phong tặng danh hiệu bà mẹ Việt Nam anh hùng. Còn chị Giang, tên chị đã được đặt tên nhiều đường phố trên đất nước. Mới đây, huyện Vĩnh Tường cũng đã lấy tên chị để đặt cho một trường trung học”.

 

Bài 1: Mối tình bi tráng Nguyễn Thái Học – Cô Giang

 

Source: SGTT