Hạ sĩ quan thuộc binh đoàn Yên Bái.

Ngày 8 tháng 3 , Ngô Hải Hoằng , Nguyễn Thanh Thuyết và hai đồng chí nông dân gốc Phú Thọ tham dự trận Yên Bái , bị lên máy chém ở Yên Bái . Cô Giang nhớ lại hình ảnh dũng cảm của cai Hoằng mà lòng quặn thắt xót xa . Trước giờ xuất quân trong rừng sơn , cai Hoằng rút phắt thanh gươm chém ngang cây sơn và ra nghiêm lệnh :

- Đã đến giờ xung phong giết giặc . Ai mà bàn ngang thì sẽ như cây sơn này ! Tôi tình nguyện giết quan ba Jourdain . Nếu không giết được nó , tôi sẽ nộp đầu tôi thay thế !

Quả nhiên cai Hoằng đã giữ đúng lời hứa , xông pha lửa đạn chỉ biết tiến chứ không biết lùi . Khi bị bắt ra trước tòa , chánh án Hội Đồng Đề Hình Poulet Osier – thanh tra chính trị mới bổ nhiệm đặc trách xử án vụ Quốc Dân Đảng – bảo cai Hoằng :

- Mày thật là kẻ vô ơn ! Quan ba Jourdain là quan thầy của mày , đối xử hết sức tử tế với mày mà mày nở giết ông ấy đầu tiên khi nổi loạn !

Cai Hoằng hiên ngang đáp :

- Đại úy Jourdain quả thật rất tốt đối với tôi . Nhưng đó là tình riêng . Tôi giết ông ta vì bổn phận của tôi đối với đảng . Tình riêng không thể lớn hơn nghĩa công được !

Osier lại hỏi :

- Đảng của mày là đảng nào ?

Ngô Hải Hoằng nhấn mạnh :

- Đảng của tôi là Việt Nam Quốc Dân Đảng !

Osier hỏi câu ấy vì dư luận Pháp lúc đó cứ bị ám ảnh bởi thế lực cộng sản do Liên Xô điều động . Bên mẫu quốc chưa chú ý nhiều đến Quốc Dân Đảng bởi Quốc Dân Đảng phát triển nhanh quá , chưa có thời gian để quần chúng chú ý . Thậm chí sau đêm tổng khởi nghĩa , một số báo chí Paris đã chạy tin bừa bãi rằng : Có khoảng 60 đảng viên cộng sản cùng một số binh sĩ nổi loạn ! Đến ngay như Ký Con mà mật thám cũng nghi là Cộng Sản !

Vì không muốn giam tù nhân Quốc Dân đảng lâu trong ngục , sợ có biến , nên mọi thủ tục pháp lý tiến hành rất nhanh . Ngày 10 tháng 2 , đánh Yên Bái . Ngày 27 tháng 2 , xử án . Và ngày 8 tháng 3 , đưa lên đoạn đầu đài !

Sau cái tin 4 đồng chí đầu tiên bị lên máy chém , cô Giang nghĩ ngay đến Nguyễn Thái Học và các đồng chí khác chắc chắn cũng sẽ như vậy . Cho nên cô bàn với Cảnh :

- Anh Cảnh ! Có thể nào mình tập trung lực lượng , đánh vào pháp trường Yên Bái để giải cứu các đồng chí của mình không ?

Cảnh vốn là người gan dạ nhưng không liều lĩnh . Anh nhìn cô Giang tội nghiệp , giải thích :

- Thứ nhất , mình không còn lực lượng vũ trang . Nói đúng ra là còn , nhưng không liên lạc được . Thứ nhì , ngày đưa các đồng chí của mình lên máy chém , tất nhiên Tây sẽ canh phòng rất nghiêm ngặt . Thứ ba , quan trọng hơn cả , là mình không biết trước được ngày nào chúng sẽ thi hành bản án . Mà không bíêt trước được ngày giờ thì làm sao ước hẹn được các đồng chí của mình tập trung về đấy ! Ấy là chưa kể , chắc gì mai kia chúng nó sẽ xứ tử các đồng chí của mình ở Yên Bái . Bất ngờ , chúng nó có thể đưa máy chém đi nơi khác cũng chưa biết chừng !

Cô Giang cũng biết trước câu trả lời của Cảnh sẽ như vậy . Nhưng cô vẫn muốn liều mạng một trận để cứu Nguyễn Thái Học vào phút chót .

Ở Hỏa Lò , ngày 3 tháng 2 , thân mẫu Nguyễn Thái Học , khuê danh Nguyễn Thị Quỳnh , từ làng Thổ Tang , huyện Vĩnh Tường , tỉnh Vĩnh Yên được Tây cho vào thăm con . Nguyễn Thái Học quì lại và nói :

- Con đành cam tội bất hiếu với mẹ , vì trung hiếu không thể vẹn hai đường ! Xin mẹ tha tội cho con !

Tổng Đốc Hà Đông Hòang Trọng Phủ cũng vào nhìn mặt Nguyễn Thái Học vì Quốc Dân Đảng đã xử tử cháu ông ta . Phu tò mò hỏi Nguyễn Thái Học :

- Lúc thầy bị bắt , thầy có súng trong tay sao không bắn trả ?

Nguyễn Thái Học đáp :

- Mấy người tuần phu bắt tôi chỉ là thuộc hạ tay sai , tôi không nỡ giết . Tôi chỉ muốn giết Tây và bọn tham ô quan lại mà thôi !

Hoàng Trọng Phu ngượng ngùng bỏ ra .

Pháp kiều ở Hà Nội bấy giờ rất hiếu kỳ vì uy danh Nguyễn Thái Học cũng như Quốc Dân Đảng từng làm cho họ mất ăn mất ngủ 2 năm qua . Nay nghe tin hùm thiêng sa lưới , họ rủ nhau kéo vào xem dung mạo Nguyễn Thái Học như thế nào . Có đến khoảng 100 phụ nữ đòi gặp Nguyễn Thái Học . Giám đốc sở mật thám Bắc Kỳ là Amox chiều ý họ , đích thân dẫn họ vào Hỏa Lò . Các bà các cô đầm đều gọi là “general Nguyen Thai Hoc” . Nhưng Amox xua tay bảo các bà :

- Không nên gọi Học là tướng . Vì Học chỉ là một tướng … cướp mà thôi !

Nguyễn Thái Học mắng Amox bằng tiếng Pháp :

- Ông nên lễ độ một chút ! Tôi làm người cách mạng cứu nước tôi !

Amox muốn thị oai trước mặt phụ nữ , nên giơ thẳng ba-toong vụt mạnh ngang vào mặt Nguyễn Thái Học , dù ông bị trói cả chân tay . Các bà đứng vây quanh , nhiều người bất bình kêu lên và che mặt quay đi . Bị rụng hai cái răng cửa , Nguyễn Thái Học ngẫng lên mắng :

- Đó là văn minh của nước Pháp chúng mày , đánh người đang bị trói ! Thế mà chúng mày đòi sang khai hóa dân tôc tao !

Amox ngượng ngập mời mọi người giải tán .

Ngày 23 tháng 3 , Nguyễn Thái Học và 80 đồng chí được dẫn ra trước Hội đồng đề hình thiết lập tại Yên Bái , vẫn do Poulet Osier ngồi ghế chánh án . Tuy gọi là phiên xử công khai , nhưng vì phòng họp quá chật chội , sức chứa chỉ được vài chục người mà thực dân lại muốn chắc ăn , không để những người ủng hộ Quốc Dân Đảng vào trà trộn , sợ xẩy ra hô hoán gì thì chúng mất mát . Cho nên chỉ ai có thân thế và có lập trường thân Tây , mới được cho vào . Minh cố gắng xin dự với tư cách nhà báo , nhưng không được , vì chỉ có nhà báo tiếng Tây mới được vào tòa .

Nguyễn Thái Học khẳng khái tự nhận hết trách nhiệm thủ lãnh cuộc khởi nghĩa và không cần ai biện hộ bởi tòa án này chỉ là hình thức giả tạo của cường quyền mà thôi .

Phó Đức Chính cũng hùng hồn tự nhận mình đã thảo truyền đơn kêu gọi dân chúng vùng lên , đồng thời soạn kế hoạch cho cuộc tổng khởi nghĩa . Ông dứt khoát không xin khoan hồng , không xin ân xá . Ông nói lớn :

- Được chết cho tổ quốc là một vinh dự ! Tại sao phải xin ân xá !

Cô Nguyễn Thị Bắc thì lớn tiếng mắng bọn thực dân xâm lăng và bảo chúng hãy về Pháp , giật đổ tượng Jeanne d’Arc cho khỏi xấu hổ !

Mọi người đều đóan trước những bản án tử hình , nên chẳng có gì làm ngạc nhiên bất cứ ai . Cô Giang cũng biết trước , nên cứ lay hoay tìm cách giải cứu cho các đồng chí mà đành bó tay . Tất cả tù nhân được chuyển về Hỏa Lò để chờ ngày lên máy chém .

Từ ngày Nguyễn Thái Học và các đồng chí nhận bản án tử hình , cô Giang ruột rối như tơ vò , lại thêm chị mình là Nguyễn Thị Bắc bị 5 năm lưu đày cấm cố . Mưu tính ám sát Pasquier và Vi Văn Định để trả hận một phần nào , cũng chưa thực hiện được . Cô bứt rứt bàn luận với Cảnh , thì chính Cảnh cũng thấy bế tắc vì địch quá mạnh mà ta quá yếu !

Một hôm , vào hạ tuần tháng 4 , Cảnh cùng Minh gặp riêng phụ tá Nguyễn Xuân Huân và một đồng chí thân tín của Huân là Nguyễn Văn Quất để bàn một việc quan trọng . Cảnh nói :

- Ngay từ buổi đầu mới thành lập đảng . Tổng Bộ đã đặt nặng vấn đề kinh tài cho đảng . Bởi không có tiền thì không thể hoạt động được . Một mặt , chúng ta mở những cơ quan kinh tài chính thức như khai thác Khách sạn Việt Nam , mặt khác chúng ta có những vị hào phú yêu nước , đóng góp vào quĩ của đảng , hoặc những đảng viên có điều kiện tài chánh , xuất vốn ra giúp đảng , chẳng hạn như đồng chí Quách Vy , tuần phủ tỉnh Hòa Bình . Ngày nay , sau tổng khởi nghĩa , các cơ quan kinh tài chánh thức không còn nữa , mà những nhà Mạnh Thường Quân giàu lòng ái quốc cũng lần lượt bị bắt cả . Đồng chí Quách Vy thì mới đây , còn bị tờ báo Volonté indochinoise bên Tây chẳng những tố cáo đích danh là người của ta , mà báo này còn thổi phồng lên , cho rằng đồng chí ấy mới thật là đảng trưởng , còn Nguyễn Thái Học chỉ là thừa hành mà thôi ! Từ đó , đồng chí Quách Vy phải cắt đứt mọi liên lạc với chúng ta ….

Huân gật đầu ngắt lời :

- Vâng . Công lao của anh Vỵ to lắm . Một mình gây dựng tỉnh đảng bộ Hòa Bình , lôi kéo được rất đông quan lang , thân hào nhân sĩ Mường và Mán , ủng hộ Quốc Dân Đảng . Anh Vỵ chưa bị bắt , chưa bị cách chức là may đấy !

Cảnh tiếp :

- Dù mới đây đảng bị thất thoát nhiều , hoặc bị chết hoặc bị đi tù , nhưng chúng ta còn ở ngoài thì vẫn còn tiếp tục công tác của đảng . Ta vẫn tiếp tục chế bom , nhưng mới đây thử vài quả , thấy sức công phá còn yếu lắm . Cần phải có tiền , mua thêm thuốc nổ và hóa chất . Quan trọng hơn cả là phải mua thêm súng đạn . Mua súng đạn thì không thể mua trong nước . Tôi đã bắt liên lạc được với đồng chí Lương Nguyên Minh tức là Nguyễn Thế Nghiệp bên Vân Nam , đảng bộ bên ấy đang phát triển thuận lợi , có thể mua được vũ khí của Quốc Dân Đảng Trung Hoa , chờ dịp thuận tiện chở về trong nước

Cảnh ngừng nói để uống nước . Minh sốt ruột hỏi :

- Anh có kế hoạch gì để có tiền gửi sang mua vũ khí ?

Hai đồng chí Huân và Quất cũng đăm đăm nhìn Cảnh chờ đợi câu trả lời . Cảnh uống cạn bát nước rồi đáp :

- Người của ta vừa cho biết cứ vào ngày cuối tháng thì tham tá ở sở Công Chánh là Nguyễn Văn Bình sẽ ngồi xe kéo lên ngân khố trung ương lĩnh tiền về phát cho nhân viên . Tổng số bạc ông ta ôm về là mười một nghìn . Đây là tiền của Tây , không phải bất cứ cửa người An Nam nào . Mà tiền của Tây tức là tiền bóc lột của dân ta …

Minh ngắt lời :

- Ý của anh là mình cướp số tiền ấy ?

Cảnh gật đầu :

- Đúng ! Tôi đã hứa sẽ chuyển sang anh Nghiệp số tiền là 5 nghìn đồng . Số còn lại mình giữ để chi dụng trong công tác bên này ! Tôi đề nghị anh Huân đi với anh Quất . Bình ngồi xe kéo , ôm cặp bạc , chắc chắn là không đề phòng vì chẳng bao giờ nghĩ rằng có ai dám cướp tiền của Tây ! Anh anh chỉ việc phóng xe đạp đến gần , giật cái cặp da trên tay Bình là xong !

Nguyễn Văn Quất gật đầu quả quyết :

- Việc này anh giao cho tôi , thể nào cũng xong ! Có anh Huân đi kèm bên cạnh tôi càng lên tinh thần !

Cảnh lại thêm :

- Tôi tính thế này ! Nếu mọi chuyện êm xuôi , lấy được món tiền ấy , ta sẽ nhờ một cán bộ phụ nữ cầm sang giao cho anh Nghiệp bên Vân Nam một nửa . Nói gì thì nói , cần phải gây dựng chi bộ bên ấy thật vững mạnh , chỉ chờ dịp tổng khởi nghĩa lần thứ 2 … Phần tiền còn lại , ta sẽ lập cơ sở thương vụ ở Hải Phòng , kinh tài hợp pháp để lấy tiền cho quỹ của đảng . Đây là chuyện đường dài !

Mọi người đều nhất trí với Cảnh .

Cũng như dự tính , ngày 30 tháng 4 , Huân và Quất đạp xe đến đứng chờ trước kho bạc . Tham tá Bình lĩnh tiền xong , ôm cặp bước ra leo lên xe kéo . Xe chạy được một quãng thì Huân và Quất rướn người đạp theo . Xe chạy lên song song với Bình . Bất thần Huân đưa tay ra chợp cái cặp da , trao lại cho Quất để Quất ôm tiền chạy vào con hẽm nhỏ . Bình lao xuống níu lấy Huân rồi kêu cứu inh ỏi giữa phố xá . Vừa kêu vừa chửi rủa thậm tệ :

- Cướp ! Ối làng nước ôi ! Cướp ! Ai cứu tôi với ! Tiên sư bố chúng mày ! Quân ăn cướp !

Huân hoảng quá , vội nạt :

- Tiền của Tây chứ tiền của mày hay sao mà to mồm thế ? Câm . Không ông bắn bỏ mẹ bây giờ !

Bình cứ tiếp tục gào . Bất đắc dĩ Huân phải rút súng bắn vào ngực Bình để tẩu thoát .

Những ngày kế tiếp , sóng gió vẫn tiếp tục xẩy đến với Quốc Dân Đảng , như ngọn đèn dầu trong cơn phong ba , không biết sẽ cầm cự được bao lâu trước khi phụt tắt . Lê Hửu Cảnh một mặt cử người cầm tiền sang Trung Hoa đưa cho Nguyễn Thế Nghiệp để Vân Nam Đạo Bộ xử dụng trong việc mua súng đạn và vận động kiều bào , chủ yếu là nhanh chóng phát triển lực lượng đảng viên vũ trang . Mặt khác , đích thân Cảnh xuống Hải Phòng gặp một số đồng chí chưa bị lộ tông tích , tìm cách công khai kinh doanh hợp pháp để tăng cường ngân sách trường kỳ cho đảng . Cô Giang thì sốt ruột chỉ muốn làm bất cứ điều gì để giải cứu các đồng chí trong Hỏa Lò . Nhưng Lê Hửu Cảnh tính chuyện đường dài , chờ khi sức mạnh của đảng phục hồi thì sẽ tái phát động cuộc tổng khởi nghĩa thứ hai . Cảnh từng nhiều lần khuyên Nguyễn Thái Học xuất ngoại . Nhưng chính Cảnh , giờ đây dù bao nhiêu nguy hiểm vây quanh , Cảnh lại chọn con đường ở lại để xây dựng đảng .

Lê Hửu Cảnh đi Hải Phòng hy vọng sẽ gặp được Ký Con Đặng Trần Nghiệp ở dưới ấy , nhưng xuống tới nơi thì các đồng chí cho biết Ký Con đã trốn sang Nam Định nên hai người không có dịp tái ngộ . Trước khi rời Hà Nội , Cảnh cùng Nguyễn Xuân Huân ghé qua nhà Minh ở Khâm Thiên để dặn dò vài công việc . Minh đòi thoát ly theo Cảnh nhưng Cảnh không đồng ý . Theo Cảnh , các cơ quan của đảng thuộc Thành Bộ Hà Nội đều bị giặc phát giác . Chỉ còn một địa điểm duy nhất là căn gác nhà Minh ở trọ . Minh phải bám lấy để làm chỗ giao liên khi cần thiết . Cảnh nắm tay Minh và dặn :

- Cậu cứ ở đây . Tôi sẽ quay lại gặp cậu ! Tôi đã dặn cô Giang , nếu cần liên lạc với tôi thì cứ cho cậu biết ! Thỉnh thoảng tôi sẽ cho người đến gặp cậu ! Thế nào cô Giang cũng cần đến cậu !

Rồi Cảnh lấy ra mảnh giấy nhỏ có ghi địa chỉ trạm giao liên ở Hải Phòng , trao cho Minh và bảo :

- Cậu học thuộc địa chỉ này và xé bỏ mảnh giấy đi . Tôi đã dặn cậu nhiều lần , nguyên tắc căn bản là không bao giờ để lại bút tích gì cả . Ngô nhỡ địch khai thác được !

Minh nhét mẫu giấy vào túi rồi dè dặt hỏi :

- Chị Giang có đi chuyến này với hai anh không ?

Nguyễn Xuân Huân đáp thay :

- Không . Chị ấy phải nán lại Hà Nội chờ nghe tin tức các đồng chí trong Hỏa Lò .

Phân vân một chút . Minh lại hỏi :

- Anh có tính sang Vân Nam không , anh Cảnh ?